คำโฆษณาอาหารที่ อย. เตือนให้ระวัง และวิธีตรวจข้อมูลก่อนเชื่อ

Key Points

• เริ่มจากดูว่าสินค้าเป็นอาหารหรือผลิตภัณฑ์ประเภทอื่น เพราะข้อกำหนดโฆษณาต่างกัน
• ระวังคำรับรองผลเด็ดขาด การอ้างรักษาโรค และคำยกย่องที่เกินหลักฐาน
• การพบข้อมูลผลิตภัณฑ์ในระบบไม่ได้รับรองว่าโฆษณาทุกประโยคถูกต้อง
• เก็บหลักฐานโฆษณาและตรวจผ่านช่องทาง อย. เมื่อสงสัย

คำว่า “ปลอดภัย” “ดีที่สุด” หรือ “เห็นผลเร็ว” อาจทำให้โฆษณาอาหารดูน่าเชื่อ แต่ผู้ซื้อควรถามว่าคำเหล่านั้นอ้างผลอะไร มีหลักฐานรองรับหรือไม่ และสินค้าอยู่ในกลุ่มผลิตภัณฑ์ใด

กองพัฒนาศักยภาพผู้บริโภคของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาเคยเผยแพร่ ตัวอย่างคำโฆษณาเกินจริงสำหรับผลิตภัณฑ์อาหาร โดยอ้างหลักเกณฑ์การโฆษณาอาหาร พ.ศ. 2564 ตัวอย่างนั้นใช้ทำความเข้าใจความเสี่ยงได้ แต่ไม่ควรนำไปประกาศว่าเป็นรายการคำต้องห้ามเดียวกันสำหรับยา เครื่องสำอาง หรือผลิตภัณฑ์ทุกชนิด

บทความนี้ชวนอ่านคำกล่าวอ้าง ตรวจข้อมูลผลิตภัณฑ์ และเลือกช่องทางร้องเรียนเมื่อพบสิ่งน่าสงสัย กฎและแนวทางปฏิบัติอาจเปลี่ยนได้ ผู้ประกอบการที่ต้องตัดสินใจเรื่องข้อความโฆษณาควรตรวจเอกสารฉบับที่ใช้บังคับและปรึกษาหน่วยงานกำกับโดยตรง

แยกโฆษณาอาหารจากข้อมูลบนฉลากก่อน

โฆษณาอาหารคือการสื่อข้อความเกี่ยวกับอาหารหรือส่วนประกอบเพื่อประโยชน์ทางการค้า ตามคำอธิบายของ อย. ข้อความไม่ได้หมายถึงตัวอักษรอย่างเดียว ภาพ เสียง และสัญลักษณ์ก็อาจสื่อความหมายเดียวกันได้

ก่อนตัดสินคำใดว่าผิดกฎ ให้ดูประเภทสินค้าที่โฆษณาและเนื้อหาทั้งชิ้น ผลิตภัณฑ์อาหาร ยา เครื่องสำอาง และเครื่องมือแพทย์มีกฎเฉพาะต่างกัน การยกตัวอย่างคำจากหลักเกณฑ์อาหารไปใช้เป็นคำตัดสินผลิตภัณฑ์อื่นทั้งหมดจึงอาจทำให้เข้าใจผิด

ข้อมูลบนฉลากและข้อมูลในระบบอนุญาตเป็นอีกเรื่องหนึ่งจากสิ่งที่ผู้ขายพูดในโฆษณา แม้ฉลากจะมีข้อมูลที่ตรวจได้ ก็ยังต้องประเมินว่าคำกล่าวอ้างในคลิป โพสต์ หรือภาพขายสินค้าตรงกับหลักฐานและกฎโฆษณาหรือไม่

คำอวดอ้างผลเด็ดขาดและคำยกย่องเกินจริง

ในสื่อความรู้ของ อย. มีตัวอย่างคำโฆษณาคุณภาพหรือสรรพคุณอาหารที่ไม่อนุญาต เช่น “ดีที่สุด” “สุดยอด” “หายขาด” “ไม่มีผลข้างเคียง” และ “อย. รับรอง ปลอดภัย” คำเหล่านี้ชวนให้เชื่อผลที่แน่นอนหรือการรับรองเกินขอบเขต

คำที่ดูคล้ายกันต้องอ่านในบริบทเต็ม ไม่ควรใช้เพียงการค้นหาหนึ่งคำแล้วสรุปความผิดทางกฎหมายโดยอัตโนมัติ ผู้ซื้อควรดูว่าผู้ขายกำลังรับรองคุณภาพ อ้างผลต่อร่างกาย หรือเปรียบเทียบกับสินค้าอื่นอย่างไร

ถ้าเจอคำอ้างว่าเห็นผลกับทุกคนหรือไม่มีความเสี่ยงเลย ให้ขอข้อมูลที่ตรวจสอบได้ก่อนจ่ายเงิน สำหรับผู้ประกอบการ การเปลี่ยนคำอวดอ้างเป็นคำที่ดูอ่อนลงก็ไม่เพียงพอ หากความหมายโดยรวมยังทำให้เข้าใจผลเกินจริง

อ้างรักษาโรคจากอาหารต้องตรวจอย่างไร

อย. ยกตัวอย่างข้อความโฆษณาอาหารที่สื่อว่าบำบัด บรรเทา รักษา หรือป้องกันโรค เช่น อ้างลดระดับน้ำตาลในเลือดหรือป้องกันโรคหัวใจ ประเด็นสำคัญคือความหมายที่ผู้รับสารเข้าใจ ไม่ใช่การเลี่ยงใช้คำว่า “รักษา” เพียงคำเดียว

ภาพก่อนและหลัง คำบอกเล่าจากผู้ใช้ หรือเสียงพากย์ก็อาจสื่อผลรักษาโรคได้ ผู้ซื้อจึงควรพิจารณาทั้งชิ้นโฆษณา ไม่ตัดสินจากบรรทัดตัวอักษรขนาดเล็กเพียงอย่างเดียว

หากมีโรคประจำตัว อย่าหยุดยาหรือเปลี่ยนแผนรักษาตามคำโฆษณาอาหาร ให้ถามบุคลากรสุขภาพที่ดูแลตน ส่วนข้อความที่สงสัยผิดกฎควรตรวจหลักเกณฑ์และข้อมูลจาก อย. ก่อนแชร์ต่อเป็นข้อกล่าวหา

เลขผลิตภัณฑ์บอกอะไรและไม่บอกอะไร

อย. มี ระบบสืบค้นข้อมูลผลิตภัณฑ์ ให้ผู้บริโภคตรวจรายละเอียดตามประเภทสินค้า ก่อนค้นควรดูชื่อสินค้า ผู้ผลิต และข้อมูลบนฉลากให้ครบ แล้วเทียบกับผลที่ระบบแสดง

อย่าคิดว่าเลขบนบรรจุภัณฑ์ทุกประเภทต้องมีรูปแบบหรือจำนวนหลักเดียวกัน และอย่าใช้ภาพเลขที่ส่งมาในแชตเป็นหลักฐานเพียงอย่างเดียว เลขอาจถูกนำไปใช้ผิดสินค้า หรือข้อมูลบนโฆษณาอาจไม่ตรงกับรายการที่สืบค้นได้

การพบรายการในระบบไม่ได้แปลว่า อย. รับรองว่าสินค้าจะให้ผลตามโฆษณาทุกข้อ หรือปลอดภัยกับทุกคน หากข้อมูลไม่ตรงกันหรือค้นไม่พบ ให้หยุดก่อนซื้อและสอบถามหน่วยงานที่รับผิดชอบ

เมื่อสงสัยโฆษณาเกินจริงควรทำอย่างไร

เก็บภาพหรือ URL ของโฆษณา ชื่อบัญชีผู้ขาย วันที่พบ และรายละเอียดสินค้าที่เห็นจริง ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้ตรวจข้อความและบริบทได้ดีกว่าการส่งต่อคำพูดที่จำมาเพียงบางส่วน

ตรวจข้อมูลผลิตภัณฑ์ในระบบของ อย. และอ่าน สื่อความรู้ของ อย. เรื่องคำโฆษณาอาหาร เพื่อเข้าใจประเภทคำกล่าวอ้าง หากเป็นผลิตภัณฑ์อื่นให้หาแนวทางเฉพาะประเภทนั้น

หากยังสงสัย สามารถใช้ช่องทางร้องเรียนที่ กองพัฒนาศักยภาพผู้บริโภคของ อย. แสดงไว้ โดยส่งหลักฐานที่เก็บมา การร้องเรียนคือการขอให้หน่วยงานตรวจ ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ล่วงหน้าว่าผู้ขายทำผิด

สรุป

คำอวดอ้างอย่าง “ดีที่สุด” หรือ “หายขาด” เป็นสัญญาณให้ตรวจโฆษณาอาหารอย่างรอบคอบ อย. มีตัวอย่างคำและประเภทข้อความที่ไม่อนุญาตในสื่อความรู้ แต่ต้องอ่านร่วมกับบริบทและหลักเกณฑ์ที่ใช้กับสินค้าแต่ละประเภท

ตรวจชื่อและรายละเอียดผลิตภัณฑ์ในระบบทางการ แล้วแยกผลการสืบค้นออกจากคำรับรองในโฆษณา เลขผลิตภัณฑ์ไม่ใช่ใบรับประกันว่าข้อความขายทุกประโยคเป็นจริง

เมื่อเห็นคำกล่าวอ้างที่น่าสงสัย ให้เก็บหลักฐานและถามหน่วยงานกำกับก่อนแชร์ข้อกล่าวหา ผู้ประกอบการควรตรวจประกาศฉบับปัจจุบันก่อนเผยแพร่โฆษณาใหม่