โขนไทยคืออะไร: จากเรื่องรามเกียรติ์สู่มรดกภูมิปัญญาของมนุษยชาติ

Key Points

• UNESCO ขึ้นทะเบียนโขนในประเทศไทยในปี 2018 ในบัญชีตัวแทนมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของมนุษยชาติ
• โขนรวมท่ารำ ดนตรี เสียง วรรณกรรม พิธี และงานช่าง ไม่ได้จำกัดอยู่ที่หน้ากาก
• เรื่องที่ UNESCO ยกตัวอย่างคือรามเกียรติ์ โดยมีพระราม ทศกัณฐ์ และกองทัพวานรเป็นตัวละครสำคัญ
• การสืบทอดเกิดจากการฝึก การแสดง และการเรียนรู้ระหว่างคนหลายรุ่น

โขนไทย เป็นการแสดงที่รวมท่ารำ ดนตรี เสียงพากย์และขับร้อง วรรณกรรม พิธี และงานช่างเครื่องแต่งกายไว้ในเวทีเดียวกัน เรื่องที่ผู้ชมคุ้นเคยคือรามเกียรติ์ แต่เสน่ห์ของโขนไม่ได้อยู่ที่เรื่องเล่าเพียงอย่างเดียว หากอยู่ที่การทำงานร่วมกันของผู้แสดง ครู ศิลปิน และช่างฝีมือ

ในปี 2018 UNESCO ขึ้นทะเบียน “Khon, masked dance drama in Thailand” ในบัญชีตัวแทนมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของมนุษยชาติ คำว่า “มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม” เน้นความรู้และการปฏิบัติที่สืบทอดกัน ไม่ได้หมายความว่าโรงละครหรือหัวโขนทุกชิ้นเป็นแหล่งมรดกโลก

บทความนี้อธิบายองค์ประกอบที่ทำให้โขนเป็นศิลปะการแสดงไทย และความหมายของการขึ้นทะเบียน โดยแยกข้อมูลที่ UNESCO ยืนยันออกจากคำเล่าที่บทความเก่าไม่ได้ให้หลักฐาน

โขนไทยเล่าเรื่องอะไร

คำอธิบายของ UNESCO ระบุว่าโขนเล่าเหตุการณ์ในชีวิตของพระราม ทั้งการเดินทางในป่า กองทัพวานร และการต่อสู้กับกองทัพของทศกัณฐ์ เรื่องราวที่ผู้ชมไทยรู้จักในชื่อรามเกียรติ์จึงเป็นแกนในการติดตามตัวละครและความขัดแย้งบนเวที

ผู้ชมไม่จำเป็นต้องจำตอนทั้งหมดก่อนชม เพราะสีหน้าในหน้ากาก ท่วงท่า จังหวะดนตรี และเสียงพากย์ช่วยบอกว่าใครกำลังทำอะไร การแสดงหนึ่งครั้งอาจหยิบเพียงบางตอนของเรื่องมาเล่า ทำให้รูปแบบและความยาวต่างกันได้

UNESCO อธิบายว่าโขนเคยได้รับการอุปถัมภ์ในราชสำนักสยามและไทยมาหลายศตวรรษ และในฐานะการแสดงก็เปิดให้ผู้ชมจากพื้นเพต่างกันตีความและสนุกกับเรื่องได้ ประวัติศาสตร์นี้ควรอ่านควบคู่กับการเปลี่ยนแปลงของสถานที่แสดงและผู้เรียนในแต่ละยุค

องค์ประกอบใดทำให้โขนเป็นโขน

UNESCO เรียกโขนว่าเป็นศิลปะที่ผสม ดนตรี เสียง วรรณกรรม การรำ พิธี และหัตถกรรม การดูเพียงภาพหัวโขนจึงยังไม่เห็นงานทั้งหมด ผู้แสดงต้องสัมพันธ์กับจังหวะ เสียงพากย์และการขับร้อง ขณะที่เครื่องแต่งกายและฉากเป็นงานของช่างอีกกลุ่ม

ท่ารำช่วยสื่อบุคลิก อารมณ์ และการกระทำของตัวละคร ส่วนดนตรีและเสียงช่วยกำหนดจังหวะของฉาก ผู้ชมจึงรับเรื่องผ่านหลายช่องทางพร้อมกัน แม้ผู้สวมหน้ากากจะไม่ได้พูดบทเองทุกช่วง

เครื่องแต่งกายและหน้ากากเป็นส่วนที่มองเห็นได้เด่น แต่ไม่ใช่ตัวตัดสินคุณค่าของโขนเพียงอย่างเดียว ความรู้เรื่องการทำ การใช้ การดูแล และการฝึกให้เคลื่อนไหวร่วมกับเครื่องแต่งกายเป็นส่วนของภูมิปัญญาที่การแสดงต้องอาศัย

รูปแบบการแสดงและตัวละคร

บทความเดิมแยกรูปแบบโขนหลายแบบ เช่น กลางแปลง หน้าจอ โรงนอก โรงใน และโขนฉาก ชื่อเหล่านี้ช่วยให้มองเห็นว่าพื้นที่แสดง ฉาก และวิธีดำเนินเรื่องเปลี่ยนไปตามยุค แต่ไม่ควรเข้าใจว่าเวทีร่วมสมัยทุกแห่งต้องเข้ากับประเภทใดประเภทหนึ่งอย่างตายตัว

ตัวละครที่ผู้ชมพบได้บ่อย ได้แก่ ฝ่ายพระราม ตัวละครหญิง ฝ่ายยักษ์ และฝ่ายวานร การเคลื่อนไหวและเครื่องแต่งกายช่วยแยกบทบาท ขณะที่รายละเอียดของท่าและเครื่องทรงต้องอาศัยครูผู้สอนหรือเอกสารเฉพาะทางในการอธิบาย ไม่ควรเดาจากสีหน้ากากเพียงอย่างเดียว

สำหรับผู้เริ่มชม การอ่านเรื่องย่อของตอนที่จะดูและสังเกตจังหวะเปลี่ยนฉากอาจมีประโยชน์กว่าการท่องชื่อทุกท่า จากนั้นจึงค่อยเรียนรู้ศัพท์การพากย์ ดนตรี และงานช่างทีละส่วน

โขนได้รับการขึ้นทะเบียน UNESCO อย่างไร

หน้า UNESCO ของโขนในประเทศไทย ระบุชัดว่าได้รับการขึ้นทะเบียนในปี 2018 ใน Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity ชื่อรายการคือ “Khon, masked dance drama in Thailand”

การขึ้นทะเบียนกล่าวถึงศิลปะการแสดงและความรู้ที่อยู่เบื้องหลัง ไม่ใช่การรับรองข้อกล่าวอ้างทุกเรื่องในบทความข่าวปี 2018 โดยเฉพาะเรื่องว่าแต่ละประเทศนำเสนอคณะกรรมการอย่างไร หรือประเทศใดเป็น “แห่งแรก” หากไม่มีเอกสารการประชุมรองรับก็ไม่ควรนำมาเล่าต่อเป็นข้อเท็จจริง

การใช้คำว่า “มรดกโลก” แบบสั้นอาจทำให้สับสนกับทะเบียนแหล่งมรดกโลกประเภทสถานที่ของ UNESCO ในกรณีโขน ชื่อบัญชีที่ถูกต้องคือบัญชีตัวแทนมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของมนุษยชาติ

การสืบทอดโขนในปัจจุบัน

UNESCO ระบุว่าในอดีตการถ่ายทอดโขนเกิดในราชสำนักและบ้านครู ปัจจุบันส่วนใหญ่เกิดในสถาบันการศึกษา โดยยังอาศัยวิธีฝึกที่สืบทอดมา การสืบทอดจึงไม่ใช่การเก็บหน้ากากไว้เฉย ๆ แต่รวมการเรียนรู้และลงมือแสดง

การฝึกต้องอาศัยคนหลายบทบาท ทั้งผู้แสดง ผู้พากย์ นักดนตรี และช่าง หากขาดส่วนใดส่วนหนึ่ง การแสดงที่ผู้ชมเห็นก็เปลี่ยนไป นี่คือเหตุผลที่การสนับสนุนครู ผู้เรียน และพื้นที่แสดงมีความสำคัญต่อศิลปะที่ยังมีชีวิต

ผู้ที่สนใจเริ่มจากการชมการแสดงที่มีคำอธิบายตอนและผู้จัดที่ตรวจสอบได้ แล้วอ่าน ภาพรวมของนาฏศิลป์ไทยบน NaniTalk เพื่อเข้าใจบริบทการแสดงเพิ่มเติม ก่อนเดินทางควรตรวจรอบการแสดงและบัตรจากผู้จัดปัจจุบันโดยตรง

สรุป

โขนเป็นศิลปะการแสดงที่รวมคนและความรู้หลายแขนงเพื่อเล่าเรื่องรามเกียรติ์ ทั้งท่ารำ เสียง ดนตรี เครื่องแต่งกาย และงานช่างมีบทบาทร่วมกัน

UNESCO ขึ้นทะเบียนโขนในประเทศไทยเมื่อปี 2018 ในบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของมนุษยชาติ ความหมายสำคัญของการขึ้นทะเบียนอยู่ที่การเห็นคุณค่าการปฏิบัติและถ่ายทอด ไม่ใช่เพียงวัตถุชิ้นหนึ่ง

การรู้จักโขนต่อจากนี้จึงเริ่มได้ด้วยการชมอย่างตั้งใจ อ่านเรื่องของตอนที่แสดง และสนับสนุนผู้ที่ฝึกและสืบทอดศิลปะนี้