อาชญากร (Criminal) คืออะไร? ประเภทอาชญากรรมที่ควรรู้

Key Points

• อาชญากรรมเป็นการกระทำที่กฎหมายบัญญัติเป็นความผิดและกำหนดโทษ ส่วนผู้ถูกกล่าวหายังไม่เท่ากับผู้ที่ศาลพิพากษาว่ากระทำความผิด
• การแบ่งประเภททำได้หลายแบบ เช่น ตามผลกระทบต่อชีวิต ทรัพย์สิน เสรีภาพ หรือสังคม และกลุ่มเหล่านี้อาจทับซ้อนกัน
• เหตุบนโลกออนไลน์อาจเกี่ยวกับการฉ้อโกง การเข้าถึงข้อมูล หรือการข่มขู่ แต่ข้อหาและความรับผิดขึ้นกับข้อเท็จจริงกับกฎหมายที่ใช้
• ควรใช้หลักฐานและกระบวนการยุติธรรมพิจารณา ไม่ตัดสินบุคคลจากข่าว รูปลักษณ์ หรือภาพจำ

คำว่า “อาชญากร” มักปรากฏในข่าวเมื่อเกิดเหตุ แต่ผู้ถูกกล่าวหา ผู้ต้องหา จำเลย และผู้ที่ศาลพิพากษาว่ากระทำความผิดเป็นคนละสถานะ การเลือกใช้คำให้ตรงช่วยไม่สรุปความผิดแทนกระบวนการยุติธรรม

การเข้าใจอาชญากรรมยังต้องแยก “การกระทำ” ออกจาก “ตัวบุคคล” เพราะกฎหมายพิจารณาพฤติการณ์และองค์ประกอบความผิด ไม่ได้ตัดสินจากรูปลักษณ์ อาชีพ หรือคำเรียกติดปาก

บทความนี้อธิบายความหมายและตัวอย่างประเภทอาชญากรรมตามลักษณะการกระทำ พร้อมหลักที่ควรรู้ก่อนเรียกใครว่าอาชญากร การแบ่งกลุ่มเป็นแนวทางเพื่อทำความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำทางกฎหมายเฉพาะคดี

อาชญากรคืออะไร และต่างจากผู้ต้องหาอย่างไร

รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 มาตรา 29 วางหลักว่า บุคคลจะรับโทษอาญาได้เมื่อมีกฎหมายกำหนดการกระทำนั้นเป็นความผิดและกำหนดโทษไว้ ส่วนในคดีอาญาให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่าผู้ต้องหาหรือจำเลยไม่มีความผิดจนกว่าจะมีคำพิพากษาถึงที่สุด (รัฐธรรมนูญฉบับเผยแพร่โดยรัฐสภา)

“ผู้ต้องหา” คือผู้ถูกกล่าวหาในชั้นสอบสวน ส่วน “จำเลย” คือผู้ถูกฟ้องคดีต่อศาล สองคำนี้บอกสถานะในกระบวนการ ไม่ใช่ข้อยืนยันว่าบุคคลนั้นกระทำผิดแล้ว การจะระบุผลของคดีต้องอ้างอิงคำพิพากษาและสถานะคดีจริง

คำว่า “อาชญากร” ใช้ในภาษาทั่วไปเพื่อเรียกผู้ก่ออาชญากรรม แต่ในข่าวหรือการพูดถึงคดีที่ยังไม่สิ้นสุด ควรใช้คำว่า “ผู้ถูกกล่าวหา” “ผู้ต้องหา” หรือ “จำเลย” ตามขั้นตอน เพื่อไม่ทำให้ข้อกล่าวหากลายเป็นคำตัดสิน

ดังนั้น การกระทำที่ผิดศีลธรรมหรือสร้างความเสียหายไม่ได้เป็นความผิดอาญาโดยอัตโนมัติ ต้องตรวจว่ามีกฎหมายกำหนดองค์ประกอบและโทษไว้อย่างไร และข้อเท็จจริงของเหตุการณ์ตรงกับกฎหมายนั้นหรือไม่

อาชญากรรมแบ่งตามลักษณะการกระทำได้อย่างไร

ไม่มีรายการแบ่งประเภทแบบเดียวที่ใช้แทนกฎหมายทุกกรณี การอธิบายทั่วไปมักจัดกลุ่มตามสิ่งที่ได้รับผลกระทบ เช่น ชีวิตและร่างกาย ทรัพย์สิน เสรีภาพ หรือความสงบของสังคม โดยแต่ละกลุ่มมีความหมายและองค์ประกอบตามกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

กลุ่มที่กระทบชีวิตหรือร่างกายครอบคลุมการกระทำที่ทำให้ผู้อื่นบาดเจ็บหรือเสียชีวิต แต่ข้อเท็จจริง เช่น ลักษณะการกระทำ เจตนาหรือเงื่อนไขความรับผิดตามบทกฎหมาย และพยานหลักฐาน อาจทำให้การพิจารณาแต่ละคดีแตกต่างกัน

กลุ่มที่กระทบทรัพย์สินอาจเกี่ยวข้องกับการเอาทรัพย์ไปโดยมิชอบ การหลอกให้ส่งมอบทรัพย์ หรือการทำให้ทรัพย์เสียหาย ส่วนการกระทำต่อเสรีภาพและความสงบของสังคมก็ต้องดูองค์ประกอบของกฎหมาย ไม่ควรสรุปประเภทจากชื่อเหตุการณ์เพียงอย่างเดียว

สำนักงานว่าด้วยยาเสพติดและอาชญากรรมแห่งสหประชาชาติ (UNODC) ระบุว่า หน่วยหลักของกรอบสถิติอาชญากรรมสากลคือการกระทำหรือเหตุการณ์ที่เป็นความผิด ไม่ใช่การจัดตัวบุคคลเป็นแบบตายตัว โดยมีข้อความว่า “Its primary unit of classification is the act or event that constitutes a criminal offence.” (International Classification of Crime for Statistical Purposes)

อาชญากรรมออนไลน์ที่ควรรู้

เทคโนโลยีอาจเป็นเครื่องมือหรือเป้าหมายของการกระทำผิด เช่น หลอกให้โอนเงิน ขโมยข้อมูลหรือบัญชี เข้าถึงระบบโดยไม่ได้รับอนุญาต หรือใช้ข้อมูลส่วนตัวข่มขู่ กรณีเหล่านี้มีวิธีเกิดเหตุและผลกระทบต่างกัน

การเรียกเหตุการณ์ว่า “อาชญากรรมไซเบอร์” ไม่ได้ตอบเองว่าผิดกฎหมายข้อใด การประเมินต้องดูสิ่งที่ผู้เกี่ยวข้องทำ วิธีการ ความเสียหาย และกฎหมายที่ใช้กับพฤติการณ์นั้น บางเหตุอาจเกี่ยวข้องกับกฎหมายมากกว่าหนึ่งฉบับ

หากต้องการอ่านเรื่องกลลวงออนไลน์โดยเฉพาะ ดูบทความ สแกมเมอร์คืออะไรและมีวิธีป้องกันอย่างไร ส่วนกรณีข่มขู่ด้วยข้อมูลหรือภาพส่วนตัวมีคำอธิบายในบทความ แบล็กเมล์คืออะไรและป้องกันอย่างไร

ไม่ควรเหมารวมผู้ใช้อินเทอร์เน็ตหรือผู้มีทักษะเทคโนโลยีว่าเป็นอาชญากร การระบุความผิดต้องอาศัยพฤติกรรมและข้อเท็จจริงเฉพาะราย ไม่ใช่เพียงช่องทางที่ใช้หรืออุปกรณ์ที่ครอบครอง

จะพิจารณาว่าเป็นความผิดอาญาได้อย่างไร

จุดเริ่มต้นคือระบุการกระทำและเหตุการณ์ให้ชัดว่าเกิดอะไรขึ้น ที่ใด เมื่อใด และมีใครเกี่ยวข้อง โดยแยกสิ่งที่เห็นหรือบันทึกได้ออกจากข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับแรงจูงใจของบุคคล

จากนั้นจึงเทียบข้อเท็จจริงกับองค์ประกอบที่กฎหมายกำหนด กฎหมายบางฐานพิจารณาเจตนา ความรู้ ความประมาท หรือเงื่อนไขอื่นต่างกัน จึงไม่ควรเหมารวมว่าความผิดทุกประเภทต้องพิสูจน์เรื่องเดียวกัน

พยานหลักฐานอาจมาจากเอกสาร บันทึกข้อความ ภาพ กล้องวงจรปิด พยานบุคคล หรือข้อมูลดิจิทัล ความน่าเชื่อถือและความเกี่ยวข้องต้องประเมินตามบริบท การโพสต์กล่าวหาหรือส่งต่อภาพโดยไม่ตรวจสอบอาจกระทบทั้งผู้เสียหายและผู้ถูกกล่าวหา

การสรุปความผิดและผลทางคดีเป็นหน้าที่ของกระบวนการยุติธรรมและศาล บทความทั่วไปหรือผู้พบเหตุอาจให้ข้อมูลและแจ้งเหตุได้ แต่ไม่ควรแทนที่ข้อวินิจฉัยของศาล

รู้เท่าทันและรับมือกับอาชญากรรมอย่างไร

เมื่อพบข่าวหรือข้อกล่าวหา ควรตรวจสอบแหล่งข่าวและหลีกเลี่ยงการเผยแพร่ข้อมูลส่วนตัวของผู้เกี่ยวข้อง การตัดสินจากภาพ รูปลักษณ์ ภูมิหลัง หรืออาชีพไม่ใช่หลักฐานว่าบุคคลกระทำความผิด

หากได้รับความเสียหาย ให้เก็บหลักฐานต้นฉบับที่เกี่ยวข้อง เช่น ข้อความ เอกสาร และข้อมูลธุรกรรม พร้อมบันทึกรายละเอียดตามที่เกิดขึ้นจริง หลีกเลี่ยงการแก้ไขไฟล์หรือโพสต์ข้อมูลส่วนบุคคลซ้ำโดยไม่จำเป็น

อย่าเข้าเผชิญหน้าหรือพยายามสืบสวนผู้ต้องสงสัยด้วยตนเอง หากมีอันตรายเร่งด่วนให้ขอความช่วยเหลือจากหน่วยงานที่รับผิดชอบ และส่งหลักฐานผ่านช่องทางทางการที่ตรวจสอบได้

การลดความเสี่ยงออนไลน์เริ่มได้จากการจำกัดข้อมูลที่เปิดเผยและตรวจสอบคำขอที่เกี่ยวข้องกับเงินหรือบัญชี บทความ Digital Footprint คืออะไรและจัดการร่องรอยออนไลน์อย่างไร อธิบายเรื่องข้อมูลที่ทิ้งไว้จากการใช้อินเทอร์เน็ตเพิ่มเติม

สรุป

อาชญากรรมหมายถึงการกระทำที่กฎหมายกำหนดเป็นความผิดและมีโทษ ส่วนคำเรียกบุคคลควรสะท้อนสถานะของคดี ผู้ต้องหาหรือจำเลยยังไม่ใช่คำพิพากษาว่ามีความผิด

การแบ่งประเภทช่วยให้มองเห็นลักษณะและผลกระทบของการกระทำ แต่ไม่ใช่การจัดคนเป็นประเภทตายตัว และไม่ใช่รายการกฎหมายที่ครอบคลุมทุกเหตุการณ์ ข้อกฎหมายและข้อเท็จจริงเฉพาะคดียังต้องพิจารณาแยกกัน

เมื่อพบเหตุหรือได้รับผลกระทบ ให้รักษาหลักฐาน หลีกเลี่ยงการกล่าวหาหรือเผชิญหน้า และติดต่อหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง การใช้คำอย่างรอบคอบช่วยคุ้มครองสิทธิของทุกฝ่ายและทำให้ข้อมูลสาธารณะเป็นธรรมขึ้น