Key Points
- มอก. 11-2553 ว่าด้วยสายไฟฟ้าหุ้มฉนวนพีวีซีตามชนิดและแรงดันที่กำหนด ไม่ใช่กฎว่าสายทุกเส้นในทุกอาคารต้องมีสีเดียวกัน
- ตัวอย่างสายหลายแกน: นิวทรัล (N) สีฟ้า สายดิน (PE) สีเขียวแถบเหลือง และเฟสหนึ่งเส้นมักเป็นสีน้ำตาล
- ระบบ 3 เฟสในตารางอ้างอิงใช้ L1 น้ำตาล, L2 ดำ, L3 เทา, N ฟ้า และ PE เขียวแถบเหลือง
- สีเป็นเพียงเบาะแส ต้องตรวจแบบ ฉลาก และวงจรจริงโดยผู้มีความรู้ก่อนซ่อมหรือติดตั้ง
สายไฟสีน้ำตาล สีฟ้า และสีเขียวแถบเหลืองมักปรากฏในคำอธิบายระบบไฟฟ้าแรงดันต่ำของไทย แต่การจำสีแล้วนำไปต่อสายทันทีอาจเป็นอันตราย เพราะอาคารเก่า งานแก้ไขภายหลัง หรือชนิดสายที่ต่างกันอาจไม่ตรงกับตัวอย่างในตาราง
บทความนี้อธิบายความสัมพันธ์ระหว่าง มอก. 11-2553 ซึ่งเป็นมาตรฐานผลิตภัณฑ์สายไฟฟ้าหุ้มฉนวนพีวีซีบางชนิด กับข้อกำหนดสีที่ใช้ในงานติดตั้ง โดยอ้าง เอกสาร มอก. 11 เล่ม 3-2553 ของสำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม และ คำอธิบายตารางสีจากผู้ผลิตสายไฟ เฟ้ลปส์ ดอด์จ
ตารางด้านล่างใช้เพื่ออ่านฉลากและทำความเข้าใจเบื้องต้น ไม่ใช่คู่มือระบุสายหรือซ่อมวงจรที่มีไฟ ผู้ที่ไม่แน่ใจชนิดสายและสภาพวงจรควรให้ช่างไฟฟ้าที่มีความรู้ตรวจยืนยันก่อนดำเนินงาน หากต้องการพื้นฐานเรื่องกระแสและวงจร อ่านต่อได้ที่ ไฟฟ้าคืออะไร
มอก. 11-2553 เกี่ยวกับสีสายไฟอย่างไร
มอก. 11-2553 เป็นชุดมาตรฐานสำหรับสายไฟฟ้าหุ้มฉนวนพอลิไวนิลคลอไรด์ โดยมีหลายเล่มแยกตามชนิดผลิตภัณฑ์ เอกสารเล่ม 3 ที่อ้างข้างต้นระบุขอบเขตผลิตภัณฑ์ของเล่มนั้น การดูตัวเลข “11-2553” เพียงอย่างเดียวจึงยังไม่พอจะสรุปว่าสายทุกชนิดมีข้อกำหนดเหมือนกัน
ผู้ผลิต เฟ้ลปส์ ดอด์จ แสดงตารางสีฉนวนตาม มอก. 11-2553 สำหรับสายหลายแกน เช่น 2 แกนสีฟ้ากับน้ำตาล และ 5 แกนที่มีเขียวแถบเหลือง ฟ้า น้ำตาล ดำ และเทา ในหน้าเดียวกันยังแยกข้อกำหนดการใช้สีของระบบติดตั้งตามมาตรฐานการติดตั้งทางไฟฟ้าของ วสท.
จุดที่ต้องระวังคือ มาตรฐานผลิตภัณฑ์ บอกคุณลักษณะสายที่ผลิต ส่วน มาตรฐานการติดตั้ง ใช้กำหนดการเลือกและระบุสายสำหรับวงจรจริง การเอาตารางสีของสายหลายแกนไปเหมารวมสายแกนเดี่ยวทุกเส้นอาจทำให้เข้าใจผิด
ระบบ 1 เฟส: สีของ L, N และสายดิน
ในสายหลายแกนแบบมีสายดินที่ผู้ผลิตแสดงเป็นตัวอย่าง สีที่พบคือ น้ำตาลสำหรับสายเฟส (L), ฟ้าสำหรับสายนิวทรัล (N) และ เขียวแถบเหลืองสำหรับสายดิน (PE) สีทั้งสามช่วยอ่านหน้าตัดผลิตภัณฑ์และสื่อหน้าที่ของตัวนำ
อย่างไรก็ตาม หน้าอธิบายของผู้ผลิตระบุว่าในงานติดตั้ง ระบบ 1 เฟสไม่ได้บังคับให้สายเฟสทุกวงจรเป็นสีน้ำตาลเท่านั้น โดยเฉพาะเมื่อใช้สายแกนเดี่ยว สีของสายเฟสอาจเป็นสีอื่นที่ไม่สงวนให้สายนิวทรัลหรือสายดินตามข้อกำหนดที่ใช้กับงานนั้น ข้อความที่ว่า “L ต้องน้ำตาลเสมอ” จึงกว้างเกินไป
สายนิวทรัลและสายดินทำหน้าที่ต่างกัน ห้ามสรุปว่าใช้แทนกันได้เพียงเพราะอยู่ในสายชุดเดียวกัน และห้ามใช้สีฉนวนอย่างเดียวเป็นหลักฐานว่าสายเส้นใดไม่มีไฟ
สีสายไฟช่วยสื่อหน้าที่ตามแบบและมาตรฐานที่ใช้ แต่ไม่ยืนยันการต่อวงจรจริงของอาคารหลังนั้น
ระบบ 3 เฟส: น้ำตาล ดำ เทา ฟ้า และเขียวแถบเหลือง
สำหรับการอธิบายสีตามตารางของผู้ผลิต เฟสทั้งสามเรียงเป็น L1 น้ำตาล, L2 ดำ, L3 เทา สายนิวทรัล N ฟ้า และสายดิน PE เขียวแถบเหลือง ชุดสีนี้ปรากฏในตัวอย่างสาย 5 แกนแบบมีสายดินด้วย
เมื่อดูสาย 3 หรือ 4 แกน ต้องตรวจว่าเป็นแบบ มีสายดิน หรือ ไม่มีสายดิน เพราะลำดับสีต่างกัน เช่น สาย 3 แกนที่ไม่มีสายดินใช้ชุดน้ำตาล ดำ เทา ไม่ใช่ชุดฟ้า น้ำตาล เขียวแถบเหลืองของสาย 3 แกนแบบมีสายดิน
ตารางสีไม่ได้แสดงลำดับเฟสจริงของวงจรที่ติดตั้งแล้ว การยืนยันเฟสและความถูกต้องของงานเป็นหน้าที่ของช่างไฟฟ้าที่มีเครื่องมือและขั้นตอนตรวจสอบเหมาะสม
ทำไมสายไฟในอาคารเก่าอาจไม่ตรงกับตาราง
อาคารที่เดินสายก่อนมาตรฐานรุ่นที่กล่าวถึง หรือผ่านการซ่อมต่อเติมหลายครั้ง อาจมีสีและการทำเครื่องหมายต่างจากตัวอย่างในบทความนี้ แม้ฉนวนจะเป็นสีเดียวกับตาราง ก็ยังอาจถูกต่อผิดหรือเปลี่ยนหน้าที่ไปแล้ว
สายแกนเดี่ยวและสายหลายแกนมีวิธีระบุสีต่างกันตามชนิดและขนาด ผู้ผลิตยังระบุกรณีที่ใช้การทำเครื่องหมายที่ปลายสายแทนการใช้สีทั้งเส้นได้ จึงต้องดูฉลากผลิตภัณฑ์ แบบวงจร และสภาพหน้างานร่วมกัน
หากพบสีสายไม่ตรงกับแบบ หรือไม่ทราบประวัติการติดตั้ง อย่าคาดเดาหน้าที่ของสายจากสีเดิม ให้หยุดใช้งานส่วนที่สงสัยและให้ผู้มีความรู้ตรวจหาสาเหตุก่อน
ใช้ตารางสีอย่างปลอดภัยก่อนซ่อมหรือติดตั้ง
ใช้ตารางนี้เป็นเครื่องช่วย อ่านข้อมูล: ตรวจชื่อมาตรฐานและเล่มบนสายหรือเอกสารสินค้า ดูจำนวนแกน และแยกสายผลิตภัณฑ์ออกจากระบบติดตั้งในอาคาร สายสีเดียวกันอาจมีบริบทต่างกัน
สำหรับงานใหม่หรือการแก้ไขงานเดิม ให้ช่างไฟฟ้าตรวจมาตรฐานการติดตั้งฉบับที่ใช้กับงานนั้น แบบวงจร และการระบุสายจริงก่อนเลือกวัสดุหรือเปลี่ยนอุปกรณ์ บทความทั่วไปไม่สามารถแทนการตรวจหน้างานได้
สรุปแล้ว สีฟ้าและเขียวแถบเหลืองมีหน้าที่เฉพาะในตัวอย่างที่ยกมา ส่วนสีน้ำตาลเป็นตัวอย่างสายเฟสที่พบบ่อย แต่ไม่ได้หมายความว่าสายเฟส 1 เฟสทุกเส้นต้องเป็นน้ำตาล การอ่านสีอย่างปลอดภัยต้องผูกกับชนิดสาย มาตรฐานที่เกี่ยวข้อง และการตรวจยืนยันวงจรจริง
