Key Points
- พรรณนาโวหารเป็นสำนวนเขียนที่กล่าวรายละเอียดเพื่อให้ผู้อ่านนึกเห็นเป็นภาพ
- บรรยายโวหารเน้นชี้แจงหรืออธิบาย ทั้งสองแบบอาจอยู่ในงานเขียนชิ้นเดียวกันได้
- รายละเอียดที่ช่วยให้เห็นภาพควรสอดคล้องกับมุมมองและจุดประสงค์ของย่อหน้า
- คำเปรียบเทียบเป็นเครื่องมือที่เลือกใช้ได้ ไม่ใช่เงื่อนไขว่าทุกประโยคต้องมี
บางประโยคไม่ได้แค่บอกว่า “ฝนหยุดแล้ว” แต่ทำให้ผู้อ่านมองเห็นหยดน้ำค้างบนใบไม้และพื้นทางเดินที่ยังเปียกอยู่ การเลือกเล่ารายละเอียดที่พอดีเช่นนี้เป็นหัวใจของพรรณนาโวหาร
หลายคนเข้าใจว่าพรรณนาโวหารต้องใช้คำสวยหรือเปรียบเทียบมาก ๆ เสมอ ทั้งที่เป้าหมายสำคัญกว่าคือช่วยให้ผู้อ่านนึกเห็นสิ่งที่เล่าได้ชัด คำธรรมดาที่ตรงกับภาพอาจทำหน้าที่นี้ได้ดีกว่าคำขยายที่ยาวแต่ไม่บอกอะไร
บทความนี้อธิบายความหมายตามพจนานุกรม ความต่างจากบรรยายโวหาร วิธีเลือกภาพและจัดประโยค พร้อมตัวอย่างที่แต่งขึ้นเพื่อฝึกเขียน โดยไม่อ้างว่าเป็นถ้อยคำจากวรรณกรรมเรื่องใด
พรรณนาโวหารหมายถึงอะไร
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ที่เผยแพร่ผ่าน Longdo ให้นิยาม “พรรณนาโวหาร” ว่าเป็นสำนวนเขียนที่กล่าวเป็นเรื่องราวอย่างละเอียดเพื่อให้ผู้อ่านนึกเห็นเป็นภาพ แกนของคำจึงอยู่ที่รายละเอียดซึ่งช่วยสร้างภาพ ไม่ใช่จำนวนคำหรือความยากของศัพท์
“สำนวนเขียนที่กล่าวเป็นเรื่องราวอย่างละเอียดเพื่อให้ผู้อ่านนึกเห็นเป็นภาพ” — พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554
ถ้าจะพรรณนาห้องเรียน ผู้เขียนอาจเลือกโต๊ะที่เรียงอยู่ แสงจากหน้าต่าง และเสียงพลิกกระดาษ รายละเอียดเหล่านี้ทำให้ฉากเป็นรูปธรรมมากกว่าประโยคว่า “ห้องเรียนสวย” เพียงอย่างเดียว
การพรรณนาไม่จำเป็นต้องเก็บทุกสิ่งในฉาก เพราะรายละเอียดจำนวนมากอาจกลบสิ่งที่ต้องการให้ผู้อ่านเห็น ผู้เขียนควรเลือกภาพหลักก่อน แล้วเติมเฉพาะสิ่งที่ช่วยขยายภาพนั้น
ในงานสารคดีหรือบทความที่กล่าวถึงสถานที่จริง รายละเอียดต้องตรวจสอบได้ ไม่ควรแต่งกลิ่น เสียง หรือเหตุการณ์ให้ดูเหมือนเกิดขึ้นจริงหากไม่มีหลักฐาน ส่วนงานเรื่องแต่งสามารถสร้างฉากตามโลกของเรื่องได้โดยรักษาความต่อเนื่อง
พรรณนาโวหารต่างจากบรรยายโวหารอย่างไร
พรรณนาโวหารมุ่งให้ผู้อ่านนึกเห็นภาพ ส่วน บรรยายโวหาร ตามพจนานุกรมมุ่งชี้แจงหรืออธิบายเรื่องให้เข้าใจ ทั้งสองคำมีหน้าที่เด่นต่างกัน แม้อาจใช้เล่าเหตุการณ์เดียวกัน
ตัวอย่างที่แต่งขึ้นเพื่อเปรียบเทียบ: “ฝนหยุดตอนเช้า แล้วนักเรียนเดินเข้าห้อง” เป็นประโยคที่บอกเหตุการณ์ตามลำดับ หากเปลี่ยนเป็น “หยดน้ำยังเกาะขอบหน้าต่าง รองเท้าหลายคู่ทิ้งรอยเปียกบนพื้นห้อง” ผู้อ่านจะเห็นสภาพฉากมากขึ้น
ผู้เขียนไม่จำเป็นต้องเลือกแบบใดแบบหนึ่งตลอดทั้งเรื่อง ย่อหน้าแรกอาจชี้แจงว่าเกิดอะไรขึ้น แล้วจึงพรรณนาฉากสำคัญเพื่อให้เห็นบรรยากาศ การสลับหน้าที่เช่นนี้ช่วยให้เรื่องเดินต่อและยังมีภาพที่จดจำได้
อีกคำที่เกี่ยวข้องคือ สาธกโวหาร ซึ่งเน้นการยกตัวอย่างเพื่อสนับสนุนความคิด การรู้หน้าที่ของแต่ละแบบช่วยให้เลือกใช้ตามสิ่งที่ผู้อ่านต้องการ มากกว่าพยายามใส่ทุกเทคนิคในทุกย่อหน้า
เลือกภาพและรายละเอียดให้ผู้อ่านตามทัน
เริ่มจากกำหนดจุดมองว่าใครกำลังเห็นฉากนั้น อยู่ใกล้หรือไกล และสังเกตอะไรได้จริง คนที่ยืนหน้าประตูอาจเห็นแสงตกบนพื้น แต่ไม่ควรรู้รายละเอียดในลิ้นชักที่ยังไม่ได้เปิด หากเรื่องเล่าจำกัดมุมมองไว้ที่คนคนนั้น
จากนั้นเลือกภาพเด่นเพียงหนึ่งหรือสองอย่างก่อน เช่น สีของท้องฟ้าหลังฝนหรือเสียงฝีเท้าในทางเดิน รายละเอียดรองควรเสริมภาพเด่น ไม่พาผู้อ่านออกจากจุดสำคัญ
ประสาทสัมผัสช่วยได้เมื่อมีเหตุผลในฉาก ไม่จำเป็นต้องเขียนทั้งภาพ เสียง กลิ่น รส และสัมผัสให้ครบทุกครั้ง ย่อหน้าที่เล่าห้องสมุดอาจใช้เพียงเสียงหน้ากระดาษกับแสงบนโต๊ะก็เพียงพอ
เมื่ออ่านทวน ให้ลองลบคำขยายที่ไม่ได้เปลี่ยนภาพในหัว เช่น “สวยงามมากอย่างยิ่ง” แล้วแทนด้วยสิ่งที่มองเห็นได้ หากตัดรายละเอียดหนึ่งออกแล้วภาพยังเหมือนเดิม รายละเอียดนั้นอาจไม่จำเป็น
ใช้คำเปรียบเทียบและจังหวะประโยคอย่างไร
ก่อนเปรียบเทียบ ควรบอกสิ่งจริงในฉากให้ชัดก่อน เช่น “ลมพัดใบไม้แห้งไล่ไปตามทาง” ผู้อ่านจึงมีภาพตั้งต้น คำเปรียบเทียบที่ตามมาควรทำให้เห็นชัดขึ้น ไม่ใช่เปลี่ยนเรื่องไปอีกภาพจนสับสน
ตัวอย่างที่แต่งขึ้น: “แสงเช้าบนพื้นห้องเป็นแถบแคบเหมือนริบบิ้น” การเปรียบเทียบนี้เพิ่มลักษณะของแสง แต่ถ้าใส่คำเปรียบเทียบหลายชั้นในประโยคเดียว ผู้อ่านอาจต้องหยุดแปลภาพมากกว่าตามเรื่อง
จังหวะประโยคก็มีผล ประโยคสั้นอาจเน้นการสังเกตหนึ่งอย่าง ส่วนประโยคยาวใช้เชื่อมรายละเอียดที่สัมพันธ์กัน ลองอ่านออกเสียงเพื่อดูว่าจุดพักหายใจอยู่ตรงไหนและมีคำใดซ้ำโดยไม่ตั้งใจ
คำที่แม่นช่วยมากกว่าคำที่หรู “พื้นชื้น” บอกสภาพได้ตรงกว่า “พื้นอันงดงามชวนฝัน” ถ้าผู้เขียนต้องการให้เห็นรอยน้ำหลังฝน หลักนี้ใช้ได้ทั้งกับงานสร้างสรรค์และข้อความอธิบายทั่วไป
ตัวอย่างพรรณนาโวหารและวิธีปรับงานเขียน
ลองเริ่มจากประโยคธรรมดาที่แต่งขึ้นว่า “ตลาดเปิดแล้ว” ประโยคนี้บอกเหตุการณ์ได้ แต่ยังไม่ช่วยให้เห็นภาพมากนัก เราอาจถามต่อว่าคนในฉากเห็นสิ่งใดก่อนและสิ่งนั้นสำคัญอย่างไร
ฉบับที่เติมรายละเอียดอาจเป็น “แผงผักเรียงตามทางเดิน เสียงเปิดบานเหล็กดังจากร้านริมถนน” ผู้อ่านเริ่มเห็นตำแหน่งและได้ยินเสียงของฉาก ทั้งหมดเป็นตัวอย่างสมมติ ไม่ใช่รายงานเหตุการณ์จากตลาดแห่งใด
ถ้าต้องการให้เรื่องเดินต่อ อาจตามด้วยประโยคสั้นว่า “คนขายเริ่มเรียกลูกค้า” รายละเอียดภาพจึงเชื่อมกับการกระทำ ไม่หยุดเรื่องไว้เพียงคำบรรยายบรรยากาศ
ขั้นตรวจร่างคือถามว่าแต่ละคำช่วยให้เห็นภาพหรือเข้าใจเหตุการณ์หรือไม่ ตัดคำฟุ่มเฟือย รักษาความหมายเดิม และตรวจข้อเท็จจริงเมื่อนำวิธีนี้ไปใช้กับสถานที่หรือบุคคลจริง
สรุป
พรรณนาโวหารคือการเขียนรายละเอียดให้ผู้อ่านนึกเห็นภาพตามนิยามพจนานุกรม จุดสำคัญจึงอยู่ที่การเลือกสิ่งที่เห็นได้ชัดและเหมาะกับเรื่อง มากกว่าการใช้คำยากหรือเปรียบเทียบทุกประโยค
ผู้เขียนใช้พรรณนาโวหารร่วมกับบรรยายโวหารได้ เมื่ออยากอธิบายเหตุการณ์ก็ชี้แจงให้ตรง เมื่ออยากให้เห็นฉากก็เลือกภาพ เสียง หรือสัมผัสที่ช่วยผู้อ่านตามทัน
เริ่มฝึกจากประโยคธรรมดา เติมรายละเอียดที่สังเกตได้ แล้วอ่านทวนเพื่อตัดส่วนที่ไม่จำเป็น สำหรับงานที่อ้างถึงโลกจริง ให้ตรวจรายละเอียดก่อนเผยแพร่เสมอ
