สงครามอ่าวคืออะไร สาเหตุ เหตุการณ์ และผลกระทบ

Key Points

• อิรักบุกคูเวตเมื่อ 2 สิงหาคม 1990 ท่ามกลางข้อพิพาทเรื่องหนี้ น้ำมัน และดินแดน
• Desert Shield เน้นการวางกำลังป้องกันซาอุดีอาระเบีย ส่วน Desert Storm เป็นปฏิบัติการรบของพันธมิตร
• การรบภาคพื้นดินช่วงท้ายกินเวลาราว 100 ชั่วโมง ตัวเลขนี้ไม่ได้หมายถึงสงครามทั้งหมด
• ผลกระทบครอบคลุมผู้คน สิ่งแวดล้อม และสุขภาพทหารผ่านศึก โดยต้องระวังตัวเลขความสูญเสียและข้อสรุปทางการแพทย์ที่ยังไม่แน่นอน

สงครามอ่าว ที่กล่าวถึงในบทความนี้คือความขัดแย้งปี ค.ศ. 1990–1991 หรือ พ.ศ. 2533–2534 เริ่มจากอิรักรุกรานคูเวต แล้วนำไปสู่การตอบโต้ของกองกำลังพันธมิตรที่นำโดยสหรัฐอเมริกาเพื่อขับไล่ทหารอิรักออกจากคูเวต เหตุการณ์นี้จึงมีทั้งช่วงยึดครอง การเตรียมกำลัง และการสู้รบ ไม่ใช่การรบสั้น ๆ เพียงช่วงเดียว

น้ำมันเป็นส่วนหนึ่งของความขัดแย้ง แต่ยังมีปัญหาหนี้สินหลังสงครามอิรัก–อิหร่าน ข้อพิพาทด้านดินแดน และการตัดสินใจทางการเมืองของรัฐบาลอิรักเข้ามาเกี่ยวข้อง การมองว่าเป็นสงครามแย่งน้ำมันอย่างเดียวทำให้พลาดความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยเหล่านี้

อีกจุดที่ควรแยกให้ชัดคือสงครามอ่าวปี 1990–1991 กับสงครามอิรักปี 2003 แม้มีอิรักและสหรัฐฯ เกี่ยวข้องเหมือนกัน แต่เกิดคนละช่วงเวลาและมีเป้าหมายทางทหารต่างกัน การอ่านประวัติศาสตร์โดยระบุปีและขอบเขตเหตุการณ์ช่วยลดความสับสนได้มาก

สงครามอ่าวหมายถึงเหตุการณ์ใด

Office of the Historian กระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ อธิบายว่าอิรักรุกรานคูเวตเมื่อ 2 สิงหาคม 1990 และการรุกรานนำไปสู่มาตรการคว่ำบาตรของคณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติ ก่อนกองกำลังพันธมิตรที่นำโดยสหรัฐฯ จะเข้าทำสงครามเพื่อขับไล่อิรักออกจากคูเวต

สงครามครั้งนี้เกี่ยวข้องกับประเทศมากกว่าสองประเทศ จึงควรแยกระหว่างอิรักในฐานะผู้รุกราน คูเวตในฐานะประเทศที่ถูกยึดครอง และกองกำลังพันธมิตรที่เข้าร่วมปฏิบัติการ นอกจากนี้ สหประชาชาติยังมีบทบาทด้านมติและมาตรการระหว่างประเทศ ซึ่งไม่เหมือนกับบทบาทของแต่ละประเทศที่ส่งกำลังทหาร

คำว่า “สงครามอ่าว” อาจทำให้สับสนเมื่ออ่านงานที่จัดลำดับสงครามต่างกัน การระบุว่าเป็นเหตุการณ์ปี 1990–1991 และเกี่ยวข้องกับการปลดปล่อยคูเวตจึงชัดเจนกว่าการใช้คำว่า “ครั้งแรก” โดยไม่มีปีประกอบ บทความนี้ใช้ขอบเขตดังกล่าวตลอดทั้งเรื่อง

สาเหตุของสงครามอ่าวและการรุกรานคูเวต

หลังสงครามอิรัก–อิหร่าน อิรักเผชิญภาระหนี้จำนวนมากและต้องการให้เจ้าหนี้ในอ่าวผ่อนปรนหนี้ Office of the Historian อธิบายว่าความไม่สำเร็จของคำขอให้ยกหนี้มีส่วนเพิ่มความตึงเครียดระหว่างรัฐบาลซัดดัม ฮุสเซนกับคูเวต แต่หนี้สินไม่ได้เป็นปัจจัยเดียวที่นำไปสู่การรุกราน

ด้านน้ำมัน รัฐบาลอิรักกล่าวหาคูเวตและสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ว่าผลิตน้ำมันเกินโควตา จนกดราคาน้ำมันและกระทบรายได้ของอิรัก อีกข้อกล่าวหาคือคูเวตดึงน้ำมันจากแหล่งรุเมลาที่คร่อมชายแดน การเล่าเรื่องนี้ต้องระบุว่าเป็นข้อกล่าวหาของอิรัก ไม่เปลี่ยนให้เป็นข้อเท็จจริงที่พิสูจน์แล้วโดยไม่มีหลักฐานเพิ่มเติม

อิรักและคูเวตยังมีประวัติข้อพิพาทดินแดน รวมถึงเกาะวาร์บาห์และบูบิยันที่เกี่ยวข้องกับทางออกสู่ทะเลของอิรัก ปัญหาทั้งหนี้ น้ำมัน และดินแดนเป็นบริบทของความขัดแย้ง แต่การส่งกองทัพเข้ายึดคูเวตเป็นการตัดสินใจของรัฐบาลอิรัก การอธิบายบริบทจึงไม่เท่ากับการยอมรับความชอบธรรมของการรุกราน

Desert Shield กับ Desert Storm ต่างกันอย่างไร

Operation Desert Shield เป็นการวางกำลังเพื่อป้องกันซาอุดีอาระเบียหลังอิรักบุกคูเวต ตามคำอธิบายของ National Army Museum ความกังวลว่าการรุกรานอาจขยายไปยังซาอุดีอาระเบียเป็นส่วนสำคัญของการเตรียมกำลัง ช่วงนี้จึงต่างจากการเปิดฉากรบเพื่อขับไล่อิรักออกจากคูเวต

Operation Desert Storm คือปฏิบัติการรบของพันธมิตร โดยมีการโจมตีทางอากาศในเดือนมกราคม 1991 ก่อนการรบภาคพื้นดินเริ่มเมื่อ 24 กุมภาพันธ์ 1991 การแยกสองชื่อช่วยให้เข้าใจว่าการเตรียมป้องกันและการทำสงครามเป็นคนละช่วงของเหตุการณ์ ไม่ใช่ชื่อสองชื่อที่ใช้แทนกันได้ทุกกรณี

การรบภาคพื้นดินช่วงท้ายใช้เวลาประมาณสี่วันหรือราว 100 ชั่วโมง ก่อนอิรักพ่ายแพ้และถอยออกจากคูเวตในปลายเดือนกุมภาพันธ์ แต่ตัวเลขนี้ไม่รวมการยึดครองตั้งแต่ปี 1990 การเตรียมกำลัง และการโจมตีทางอากาศหลายสัปดาห์ การบอกว่า “สงครามอ่าวจบใน 100 ชั่วโมง” โดยไม่ระบุขอบเขตจึงทำให้เข้าใจผิด

ผลกระทบต่อผู้คน สิ่งแวดล้อม และทหารผ่านศึก

สงครามก่อให้เกิดความสูญเสียและทำลายทรัพย์สินกับโครงสร้างพื้นฐาน แต่ตัวเลขผู้เสียชีวิต โดยเฉพาะฝ่ายอิรัก มีความไม่แน่นอน National Army Museum ระบุว่าตัวเลขความสูญเสียของอิรักไม่เป็นที่ทราบแน่ชัด จึงไม่ควรยกจำนวนหนึ่งขึ้นเป็นยอดยืนยัน หรือผสมตัวเลขจากแหล่งที่นับช่วงเวลาและประเภทความสูญเสียต่างกัน

ด้านสิ่งแวดล้อม National Army Museum บันทึกว่ากองทัพอิรักจุดไฟเผาบ่อน้ำมันในคูเวตระหว่างถอยทัพ เหตุการณ์ดังกล่าวเป็นความเสียหายที่ต้องพิจารณานอกเหนือจากชัยชนะทางทหาร การที่การรบยุติลงจึงไม่ได้หมายความว่าผลกระทบต่อสภาพแวดล้อมและชีวิตของผู้คนสิ้นสุดในวันเดียวกัน

ด้านสุขภาพ กระทรวงกิจการทหารผ่านศึกสหรัฐฯ หรือ VA อธิบายกลุ่มอาการเรื้อรังที่ยังอธิบายทางการแพทย์ไม่ได้ชัดเจน เช่น อ่อนล้า ปวดศีรษะ ปวดข้อ นอนไม่หลับ และปัญหาความจำ VA ใช้คำว่า Gulf War illness หรือ chronic multisymptom illness และหลีกเลี่ยงคำว่า Gulf War Syndrome เพราะอาการแตกต่างกันมาก การกล่าวถึงปัญหานี้จึงไม่ควรสรุปว่าสารเคมี ยูเรเนียม หรือความเครียดชนิดใดชนิดหนึ่งเป็นสาเหตุแน่นอน

หลังสงครามอ่าวและความต่างจากสงครามอิรัก

เป้าหมายการรบปี 1991 คือขับไล่กองทัพอิรักออกจากคูเวต ไม่ใช่การโค่นรัฐบาลซัดดัม ฮุสเซน National Army Museum อธิบายความแตกต่างนี้ไว้ชัดเจน ดังนั้นการที่คูเวตได้รับการปลดปล่อยจึงไม่ได้หมายความว่ารัฐบาลอิรักเปลี่ยนทันทีหลังสงคราม

หลังการรบยังมีการคว่ำบาตร ข้อกำหนดการชดใช้ความเสียหาย และการตรวจสอบด้านอาวุธ Office of the Historian อธิบายว่ามาตรการเหล่านี้ดำเนินต่อภายใต้กรอบสหประชาชาติ ประเด็นหลังสงครามจึงครอบคลุมทั้งการทูต เศรษฐกิจ และความมั่นคง ไม่ใช่เพียงการถอนกำลังจากสนามรบ

สงครามอิรักปี 2003 เป็นเหตุการณ์อีกครั้ง ซึ่งนำไปสู่การโค่นรัฐบาลซัดดัม ต่างจากขอบเขตการรบปี 1991 แม้ความตึงเครียดหลังสงครามอ่าวเป็นส่วนหนึ่งของบริบทระยะยาว ก็ไม่ควรสรุปว่าการคว่ำบาตรเพียงอย่างเดียวทำให้เกิดสงครามปี 2003 การแยกเหตุการณ์และเป้าหมายช่วยให้ติดตามประวัติศาสตร์ได้โดยไม่รวมความขัดแย้งหลายช่วงเป็นเรื่องเดียว

สรุป

สงครามอ่าวปี 1990–1991 เริ่มจากอิรักรุกรานคูเวต ท่ามกลางปัญหาหนี้สิน ข้อพิพาทน้ำมัน และดินแดน ก่อนกองกำลังพันธมิตรที่นำโดยสหรัฐฯ จะเข้าขับไล่กองทัพอิรักออกจากคูเวต การมองปัจจัยเหล่านี้ร่วมกันให้ภาพที่รอบด้านกว่าการสรุปว่าสงครามเกิดจากน้ำมันอย่างเดียว

Desert Shield เป็นช่วงวางกำลังป้องกันซาอุดีอาระเบีย ส่วน Desert Storm เป็นปฏิบัติการรบ การรบภาคพื้นดินช่วงท้ายกินเวลาราว 100 ชั่วโมง แต่สงครามทั้งหมดมีช่วงเตรียมกำลังและโจมตีทางอากาศก่อนหน้านั้น จึงต้องระบุขอบเขตเมื่อใช้ตัวเลขดังกล่าว

ผลกระทบยังครอบคลุมผู้คน สิ่งแวดล้อม และสุขภาพทหารผ่านศึก การอ่านประวัติศาสตร์เรื่องนี้ควรระวังตัวเลขที่ไม่แน่นอน ข้อกล่าวหาที่ถูกเล่าเป็นข้อเท็จจริง และการรวมเหตุการณ์ปี 1991 กับสงครามปี 2003 เข้าด้วยกัน แหล่งข้อมูลและการระบุช่วงเวลาชัดเจนช่วยให้เข้าใจเหตุการณ์ได้แม่นยำขึ้น