[เนื้อเรื่องย่อ-นิทานพื้นบ้านไทย] นางสิบสอง คติสอนใจที่ยังใช้ได้จนถึงวันนี้

• นางสิบสอง คือนิทานพื้นบ้านที่ได้รับความนิยมทั่วอาเซียน ทั้งไทย กัมพูชา พม่า และลาว โดยมีชื่อเรียกที่แตกต่างกันไปในแต่ละพื้นที่
• เนื้อหาหลักหมุนรอบหญิงสาวสิบสองคนที่ถูกพ่อทิ้งป่า ถูกนางยักษ์เก็บไปเลี้ยง ก่อนจะได้เป็นมเหสีของพระราชา แล้วกลับถูกกลั่นแกล้งจากนางยักษ์ผู้อาฆาต
• แก่นเรื่องสำคัญ คือความกตัญญูและบาปบุญกรรม พระรถเสนช่วยแม่ด้วยความกล้าหาญ ขณะที่กรรมจากการร้อยตาปลาในวัยเด็กก็ย้อนกลับมาหานางสิบสอง
• เรื่องนี้ยังคงถูกนำมาสร้างเป็นละครโทรทัศน์ในยุคใหม่ สะท้อนให้เห็นว่าคุณค่าในเรื่องยังทรงพลังและสัมผัสใจคนทุกยุคสมัย

นางสิบสอง ถือเป็นหนึ่งในนิทานพื้นบ้านที่คนไทยรู้จักกันดีที่สุด ด้วยเนื้อเรื่องที่ผสมผสานความรัก ความอาฆาต ความกตัญญู และชะตากรรมไว้อย่างลงตัว ทำให้เรื่องราวของหญิงสาวทั้งสิบสองคนยังคงถูกเล่าขานและนำมาดัดแปลงเป็นละครโทรทัศน์มาหลายยุคหลายสมัย

เรื่องนี้มีอีกชื่อที่หลายคนคุ้นหูไม่แพ้กัน คือ พระรถเมรี หรือ พระรถเสน ซึ่งเน้นที่ตัวละครพระเอกผู้เป็นบุตรชายของนางเภา น้องคนสุดท้องในกลุ่มนางสิบสอง บทบาทของพระรถเสนที่ออกผจญภัยเพื่อช่วยเหลือแม่และป้าทั้งสิบเอ็ดคน ทำให้เรื่องนี้กลายเป็นมากกว่านิทานธรรมดา แต่เป็นวรรณกรรมพื้นบ้านที่ส่งต่อคุณค่าทางจริยธรรมได้อย่างทรงพลัง

จะว่าไปแล้ว นิทานพื้นบ้านไทย แต่ละเรื่องต่างมีชั้นเชิงในการสอดแทรกข้อคิดคติธรรมไว้ในเนื้อเรื่อง และนางสิบสองก็ไม่ต่างกัน ตั้งแต่เรื่องบาปกรรมของการร้อยตาปลา ไปจนถึงความกตัญญูของพระรถเสน ล้วนเป็นบทเรียนที่ยังคงทันสมัยอยู่เสมอ

ที่มาและประวัติของนางสิบสอง

นางสิบสอง เป็นนิทานพื้นบ้านที่ได้รับความนิยมในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อย่างกว้างขวาง ทั้งในไทย กัมพูชา พม่า และลาว แต่ละประเทศมีชื่อเรียกและรายละเอียดปลีกย่อยที่แตกต่างกันไป เช่น ในกัมพูชาเรียกว่า “พุทธแสนนางกังรี” ส่วนในภาคเหนือและอีสานของไทยรู้จักในชื่อ “พุทธเสนกะ” หรือ “พุทธเสน”

เรื่องนางสิบสองมีการเล่าสืบต่อกันมาแบบมุขปาฐะก่อน แล้วจึงมีการเรียบเรียงขึ้นเป็นหนึ่งในปัญญาสชาดก โดยพระเถระชาวเชียงใหม่ เค้าโครงเรื่องมีความคล้ายคลึงกับนิทานจากอินเดีย ลังกา ไทยใหญ่ เขมร พม่า ลาว และอาหรับด้วย

ในส่วนของฉบับวรรณคดีไทย มีการนำมาแต่งเป็นคำประพันธ์หลายรูปแบบ ทั้งกาพย์ขับไม้ คำฉันท์ กลอนสวด และคำกลอน โดยเฉพาะพระรถคำฉันท์ที่พบต้นฉบับอยู่ไม่น้อยกว่า 3 สำนวน ซึ่งแต่ละสำนวนมีอายุที่ต่างกัน ตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนปลายจนถึงต้นรัตนโกสินทร์

แม้รายละเอียดในแต่ละสำนวนจะไม่เหมือนกันทุกประการ แต่แก่นกลางของเรื่องยังคงเหมือนกัน นั่นคือชะตากรรมของหญิงสาวสิบสองพี่น้องที่ต้องต่อสู้กับความยากลำบาก การทรยศ และการแก้แค้น กว่าจะได้รับความสุขอย่างแท้จริง

ตัวละครหลักในเรื่องนางสิบสอง

การทำความเข้าใจตัวละครแต่ละตัวช่วยให้อ่านเรื่องได้อย่างมีชั้นเชิงมากขึ้น เพราะทุกตัวละครล้วนมีบทบาทในการขับเคลื่อนเรื่องราวและสะท้อนแง่มุมทางศีลธรรมในแบบของตัวเอง

นางสิบสองเป็นบุตรสาวทั้ง 12 คนของพรหมจันทร์กับนางพราหมณี เศรษฐีแห่งเมืองไพศาลี ได้แก่ นางบัวทอง นางบัวแก้ว นางจงกล นางอุบล นางบัวผัน นางบัวเผื่อน นางโกมุท นางศรีบงกช นางบัวขม นางบัวหลวง นางประทุมทอง และนางเภา

นางเภา คือตัวละครที่โดดเด่นที่สุดในกลุ่ม เป็นน้องคนสุดท้อง มีความฉลาดเฉลียวและจิตใจดีกว่าพี่ทุกคน เธอคือคนที่คิดเก็บก้อนกรวดไว้โรยทางเมื่อรู้ว่าพ่อจะพาไปทิ้งป่า และเป็นคนที่สังเกตเห็นว่าเมืองที่อาศัยอยู่เป็นเมืองยักษ์ ต่อมานางเภาคือผู้ให้กำเนิด พระรถเสน ซึ่งกลายมาเป็นพระเอกของเรื่องในภายหลัง

• นางสารตรา หรือ นางสันทมาร คือนางยักษ์เจ้าเมืองทานตะวัน ตัวละครนี้มีสองหน้า ในแง่หนึ่งเธอเป็นผู้เลี้ยงดูนางสิบสองด้วยความรักเหมือนลูกแท้ๆ แต่เมื่อถูกทรยศก็กลายเป็นปรปักษ์ผู้น่ากลัวที่สุดในเรื่อง
• ท้าวรถสิทธิ์ คือกษัตริย์ผู้รับนางสิบสองเป็นมเหสี แต่ต่อมาถูกมนต์สะกดของนางยักษ์จนลืมมเหสีทั้งสิบสองและกลายเป็นผู้ที่ทำให้พวกนางต้องเจ็บปวดที่สุด
• พระรถเสน คือบุตรชายของนางเภา ผู้ที่เติบโตขึ้นในถ้ำและออกเดินทางเพื่อช่วยเหลือแม่และป้า เขาคือสัญลักษณ์ของความกตัญญูและความกล้าหาญที่แท้จริง
• นางเมรี คือบุตรบุญธรรมของนางยักษ์สันทมาร กลายเป็นตัวละครโศกนาฏกรรมที่น่าสงสาร ผู้ถูกโชคชะตาและการหลอกลวงของฤๅษีพลิกให้ชีวิตต้องพบกับจุดจบอันเจ็บปวด

เนื้อเรื่องย่อ นางสิบสอง ตั้งแต่ต้นจนจบ

ตอนที่ 1 พ่อทิ้งลูก จุดเริ่มต้นของชะตากรรม

นานมาแล้ว มีเศรษฐีชื่อนนท์ และภรรยาชื่อพราหมณี ทั้งสองไม่มีลูกจึงได้บนบานขอลูกจากเทวดาอารักษ์ เทวดาจึงให้ลูกแก่เศรษฐีถึง 12 คน ด้วยความที่มีลูกเยอะ ฐานะทางบ้านจึงค่อยๆ ตกต่ำลง เงินทองที่เก็บไว้ก็หายไปหมด

เศรษฐีเก็บก้อนกรวดไปสิบสองก้อน ภรรยาได้ตั้งครรภ์มีธิดาติดต่อกันมาจนได้สิบสองคน เมื่อค้าขายขาดทุนจนไม่มีอาหารเลี้ยงดูลูกทั้งสิบสองคน จึงตัดสินใจนำลูกสาวทั้งหมดไปปล่อยป่า ขณะที่ปรึกษากันระหว่างผัวเมีย นางเภาลูกสาวคนสุดท้องแอบได้ยินจึงไปเก็บก้อนกรวดไว้จำนวนมาก แล้วเอาโปรยตามทางระหว่างเดินทางเข้าป่าเพื่อเป็นเครื่องหมายกลับบ้าน

ครั้งเมื่อพ่อหนีกลับบ้าน นางเภาก็พาพี่ๆ เดินตามก้อนกรวดที่โปรยเอาไว้จนกลับบ้านได้สำเร็จ แต่ครั้งที่สอง พ่อพาเข้าป่าอีกครั้ง คราวนี้นางเภาไม่มีก้อนกรวด จึงใช้ขนมที่ได้รับระหว่างทางโปรยแทน แต่นกกาเห็นเข้าก็ตามจิกกินขนมจนหมด ทำให้พวกนางไม่สามารถหาทางกลับบ้านได้อีกเลย

ตอนที่ 2 ชีวิตในเมืองยักษ์

นางทั้งสิบสองหลงเข้าไปในเมืองของนางยักษ์ชื่อสันทะมาลา เมื่อนางสันทะมาลาซึ่งไม่เคยมีลูกมาก่อนได้เห็นนางสิบสองก็มีใจเมตตาเลี้ยงไว้จนกระทั่งนางทั้งสิบสองเติบโตเป็นสาว

นางยักษ์สั่งให้ทุกคนในเมืองทานตะวันแปลงกายเป็นมนุษย์ให้หมด เพราะกลัวว่านางทั้งสิบสองจะหวาดกลัว นางทั้งสิบสองใช้ชีวิตอยู่ในวังอย่างสุขสบายจนกระทั่งโตเป็นสาว แต่แล้วนางเภาก็เกิดความสงสัยขึ้นว่าเมืองนี้เป็นเมืองยักษ์ เพราะไม่เคยเห็นสัตว์ตัวใดเลย และพี่ๆ ก็เจอกองกระดูกที่ยักษ์กินทิ้งไว้ท้ายวัง

วันหนึ่งขณะที่นางสารตราออกว่าราชการ นางสิบสองอยากรู้ว่าท้ายปราสาทมีอะไร จึงพากันไปดู พบกองกระดูกมนุษย์เกลื่อนกลาด ยายเฒ่าคนหนึ่งซึ่งถูกจับขังไว้บอกว่านางสารตราเป็นยักษ์ นางสิบสองตกใจรีบกลับขึ้นตำหนักและทำตัวตามปกติ

นางเภาจึงวางแผนพานางทั้งหมดหนีออกจากเมืองยักษ์ โดยอาศัยจังหวะที่นางสารตราออกจากเมือง เมื่อนางยักษ์รู้ว่าพวกนางหนีไปก็รีบออกตามทัน แต่เทวดาในป่าช่วยปกปิดนางสิบสองไว้ ทำให้นางยักษ์ไม่สามารถจับตัวคืนได้

ตอนที่ 3 เป็นมเหสีพระราชา แต่ความทุกข์ยังไม่จบ

ในที่สุดนางสิบสองก็เดินออกจากป่ามายังเมืองไพศาลี พระรถสิทธิ์เจ้าเมืองเสด็จมาพบเข้าทรงพอพระทัยมาก จึงรับนางสิบสองทั้งหมดมาเป็นพระมเหสี

ส่วนนางสันทมารได้ติดตามมาจนถึงเมืองไพศาลี เมื่อทราบว่านางสิบสองได้เป็นพระมเหสีก็ยิ่งเคียดแค้น จึงแปลงกายเป็นหญิงงาม ทำอุบายร้องไห้จนได้เฝ้าพระรถสิทธิ์ แล้วทำเสน่ห์มารยาให้พระรถสิทธิ์หลงใหลจนลืมมเหสีเก่าทั้งสิบสอง

นางยักษ์แปลงกายทำให้ท้าวรถสิทธิ์หลงใหล นางสิบสองจึงถูกกลั่นแกล้งและถูกควักลูกตา แล้วยังถูกจับไปขังไว้ในถ้ำ นางเภาซึ่งตั้งครรภ์อยู่ก็ต้องคลอดบุตรในถ้ำมืดนั้นเอง และตั้งชื่อบุตรชายว่า พระรถเสน

ตอนที่ 4 พระรถเสน วีรบุรุษผู้กตัญญู

พระรถเสนเติบโตขึ้นในถ้ำท่ามกลางความยากลำบาก เมื่อได้พบกับพระบิดาท้าวรถสิทธิ์ที่ฟื้นจากมนต์บางส่วน ก็ได้รับรู้ความเป็นมาทั้งหมด นางสันทมารซึ่งรู้ว่าพระรถเสนจะเป็นอันตราย จึงแกล้งทำเป็นป่วยหนัก

นางสารตราต้องการกำจัดรถเสนจึงแกล้งป่วยหนัก แล้วบอกว่าจะต้องใช้หมากงั่วและหมากนาวที่เมืองทานตะวันเป็นยารักษา รถเสนจึงลาแม่และป้าแล้วออกเดินทางไป

ระหว่างการเดินทาง พระรถเสนพบกับ นางเมรี บุตรบุญธรรมของนางยักษ์สันทมาร ซึ่งได้พบรักกัน แต่ฤๅษีผู้หนึ่งกลับแปลงสารที่นางเมรีส่งไปให้พระรถเสน ทำให้พระรถเสนเข้าใจผิดและหนีไปโดยไม่ยอมพบนาง

นางเมรีล้มลงขาดใจตาย ก่อนตายนางน้อยใจพระรถเสนมาก จึงอธิษฐานว่าขอให้ได้ครองคู่กันทุกชาติ แต่ชาติหน้าพระรถเสนต้องลำบากเหมือนที่นางลำบาก ต้องติดตามหานางบ้าง

หลังจากรถเสนสังหารนางสารตราแล้ว ได้ขอให้พระฤๅษีทำลายมนตร์เสน่ห์ของนางสารตรา เมื่อท้าวรถสิทธิ์มีสติดังเดิม ก็ออกไปรับนางสิบสองกลับเข้าเมือง พระรถเสนนำดวงตาของนางสิบสองและยาวิเศษมาใส่คืนจนหายเป็นปกติ

แก่นเรื่องและคติสอนใจ

แก่นเรื่องของนางสิบสองคือ ความซื่อสัตย์กตัญญูกตเวทีต่อผู้มีพระคุณย่อมเป็นสมบัติของคนดี แต่เมื่อมองลึกลงไป ยังพบชั้นของความหมายอีกหลายชั้นที่ซ่อนอยู่ในเนื้อเรื่อง

เรื่องของบาปและกรรม ปรากฏชัดในตอนที่นางสิบสองถูกควักดวงตา ซึ่งเป็นผลมาจากการที่พวกนางเคยร้อยตาปลาเล่นในวัยเด็ก ยกเว้นนางเภาที่เมตตาสัตว์จนควักตาปลาออกเพียงข้างเดียว จึงได้รับการคุ้มครองและมีลูกชายผู้กตัญญูมาช่วย ความเชื่อมโยงระหว่างกรรมในอดีตกับผลในปัจจุบันนี้เองที่ทำให้เรื่องมีน้ำหนักทางธรรม

ด้านเนื้อหา เรื่องสะท้อนให้เห็นถึงบาปบุญคุณโทษ เช่น บาปที่นางสิบสองร้อยตาปลาส่งผลให้ถูกนางยักษ์สารตราควักลูกตาออก และความกตัญญูของท้าวรถเสนจนทำให้ชีวิตได้กลับมามีความสุขอีกครั้ง

ความกตัญญู ของพระรถเสนคือหัวใจของการคลายปมในเรื่อง การที่เขายอมเดินทางไปยังดินแดนอันตรายเพื่อนำดวงตาคืนให้แม่และป้า โดยไม่แสวงหาประโยชน์ส่วนตัว ถือเป็นต้นแบบของความกตัญญูที่นิทานต้องการปลูกฝัง

ในขณะเดียวกัน นางเมรี ก็เป็นตัวละครโศกนาฏกรรมที่ชวนขบคิด เธอไม่ได้ทำผิดอะไร แต่กลับต้องพบกับจุดจบอันเจ็บปวด สะท้อนให้เห็นว่าบางครั้งความอยุติธรรมก็เกิดขึ้นได้แม้กับคนที่บริสุทธิ์

นางสิบสองในวัฒนธรรมร่วมสมัย

“เมรี” เป็นหนึ่งในตัวละครสำคัญของเรื่อง ปัจจุบันชื่อและเรื่องราวของนางยังคงเป็นสำนวนฮิตติดปากของคนไทย นั่นคือ “เมรีขี้เมา” ซึ่งมักใช้เรียกผู้หญิงที่มีอาการมึนเมาจากฤทธิ์แอลกอฮอล์ ที่มาของสำนวนนี้มาจากฉากที่ฤๅษีใช้กลอุบายให้นางเมรีดื่มจนเมาแล้วพูดความจริงออกมาทั้งหมด

นอกจากนี้ ละครโทรทัศน์เรื่อง นางสิบสอง ยังถูกนำมาสร้างซ้ำหลายครั้งโดยผู้ผลิตรายต่างๆ แสดงให้เห็นว่าเนื้อหาของเรื่องยังคงดึงดูดผู้ชมในทุกยุคสมัย

คำอธิษฐานก่อนตายของเมรีที่ว่า “ชาตินี้น้องตามพี่มา ชาติหน้าพี่ตามน้องไป” นั้นยังได้ผล กลายเป็นเรื่อง พระสุธน-มโนราห์ ในชาติต่อมา ซึ่งแสดงให้เห็นว่าวรรณกรรมไทยโบราณมีการเชื่อมโยงเรื่องราวข้ามภพข้ามชาติได้อย่างน่าสนใจ

สำหรับใครที่สนใจนิทานสอนใจแนวคลาสสิก ลองแวะอ่าน นิทานอีสป ที่มีแก่นเรื่องใกล้เคียงกัน คือการสอนคุณธรรมผ่านเรื่องราวที่เข้าใจง่ายและจดจำได้นาน

เปรียบเทียบชื่อเรื่องในแต่ละประเทศ

ทิ้งท้าย

นางสิบสอง ไม่ใช่แค่นิทานที่เล่าเพื่อความสนุก แต่เป็นวรรณกรรมที่บรรพบุรุษไทยสร้างขึ้นเพื่อถ่ายทอดชุดคุณค่าที่สังคมให้ความสำคัญ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องกตัญญู ผลของบาปกรรม หรือแม้แต่ความโศกของความรักที่ไม่สมหวัง

เรื่องราวที่ดูเหมือนห่างไกลในยุคสมัยเศรษฐีและนางยักษ์ แต่แก่นแท้ของมันยังคงร่วมสมัยอยู่เสมอ ทั้งในแง่ของชะตากรรมที่มนุษย์ต้องเผชิญ และทางเลือกที่แต่ละคนมีในสถานการณ์นั้นๆ

ถ้าอยากสำรวจโลกของนิทานไทยและนิทานพื้นบ้านเพิ่มเติม ลองดู นิทานก้อม ที่รวบรวมเรื่องสั้นๆ สอนใจในสไตล์ไทยแท้ หรือถ้าชอบแนวอีสปก็มีให้อ่านเยอะไม่แพ้กันเช่นกัน

ถ้าชอบเนื้อหานี้ ลองแชร์บทความนี้ให้เพื่อนหรือคนที่สนใจเรื่องวรรณกรรมไทยได้อ่านด้วยกัน และถ้ามีความทรงจำเกี่ยวกับนางสิบสองหรือเคยดูละครเวอร์ชันไหนมาบ้าง มาแลกเปลี่ยนกันได้ในคอมเมนต์เลย