ธงชาติไทยมีประวัติอย่างไร รู้จักธงไตรรงค์และความหมาย

Key Points

• ธงไทยเปลี่ยนรูปจากธงแดงและธงช้าง ก่อนใช้ธงสามสีแบบปัจจุบัน
• พระราชบัญญัติธง พ.ศ. 2460 เป็นหมุดหมายของธงไตรรงค์
• ธงปัจจุบันมีห้าแถบเรียงแดง ขาว น้ำเงินเข้ม ขาว แดง โดยแถบกลางกว้างกว่าแถบอื่น
• เมื่อใช้ภาพธง ควรตรวจสี ลำดับ และสัดส่วนจากเอกสารทางการ ไม่อาศัยภาพตกแต่งเพียงอย่างเดียว

ธงชาติไทยที่เห็นทุกวันนี้มีแถบสีแดง ขาว และน้ำเงินเข้มเรียงอย่างสมมาตร จนเรียกว่า “ธงไตรรงค์” แต่รูปแบบดังกล่าวไม่ได้เป็นธงที่ใช้มาตั้งแต่ต้น ธงแดงและธงช้างเป็นส่วนหนึ่งของพัฒนาการก่อนหน้าที่ช่วยอธิบายว่าทำไมธงจึงเปลี่ยนรูป

เรื่องราวของธงมีทั้งหลักฐานทางกฎหมายและคำอธิบายเชิงประวัติศาสตร์ บางเรื่องเล่าถึงจุดเริ่มต้นของธงแดงไม่มีปีที่ยืนยันแน่นอน จึงควรแยกคำบอกเล่าออกจากรูปแบบธงที่กฎหมายกำหนดไว้ชัด

บทความนี้อธิบายจากข้อมูลของพิพิธภัณฑ์รัฐสภาและกรมศิลปากร โดยเน้นช่วงเปลี่ยนเป็นธงไตรรงค์ ลำดับสี สัดส่วนแถบ และความหมายที่แหล่งทางการอธิบายไว้ ไม่ผูกเนื้อหากับปีปัจจุบัน

ธงไทยเปลี่ยนจากธงแดงเป็นธงช้างอย่างไร

พิพิธภัณฑ์รัฐสภา เล่าว่าในสมัยก่อนมีการใช้ธงสีแดง ก่อนเพิ่มเครื่องหมายเพื่อแยกธงของเรือหลวงจากเรือทั่วไป ต่อมาปรากฏรูปช้างสีขาวบนพื้นสีแดงในพัฒนาการธงของสยาม รูปแบบธงจึงสัมพันธ์กับหน้าที่การใช้และช่วงเวลา

กรมศิลปากร ระบุว่าหลักฐานเรื่องจุดเริ่มการใช้ธงไทยยังไม่แน่ชัด แม้จะมีเรื่องเล่าเกี่ยวกับธงแดงในสมัยอยุธยา การบอกว่าใครคิดธงชาติไทยเป็นคนแรกหรือกำหนดปีเริ่มต้นอย่างแน่นอนจึงเกินกว่าหลักฐานนี้

ธงช้างมีหลายรูปแบบตามช่วงเวลาและการใช้งาน ไม่ควรนำภาพธงช้างแบบหนึ่งไปแทนทุกสมัย หากต้องใช้เป็นภาพประกอบประวัติศาสตร์ ให้ตรวจชื่อธงและช่วงที่ใช้จากเอกสารหรือพิพิธภัณฑ์ก่อน

ธงไตรรงค์เริ่มใช้เมื่อใด

ตามพิพิธภัณฑ์รัฐสภา ช่วงรัชกาลที่ 6 มีการปรับธงจากรูปช้างเป็นธงแถบ ก่อนกำหนดธงสามสีในพระราชบัญญัติธง พ.ศ. 2460 เอกสารนี้เป็นหลักฐานที่ชัดกว่าการเล่าที่มาจากภาพจำหรือเรื่องย่อในสื่อสังคม

ธงไตรรงค์มีสีแดง สีขาว และสีน้ำเงินเข้ม แต่ไม่ได้แบ่งเป็นสามแถบหนาเท่ากัน รูปแบบจริงมีห้าแถบเรียงสมมาตรโดยแถบกลางเป็นสีน้ำเงินเข้ม การเรียก “สามสี” จึงหมายถึงจำนวนสี ไม่ใช่จำนวนแถบ

การเปลี่ยนธงเกิดในบริบทการเมืองและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศของยุคนั้น แต่เหตุผลทางประวัติศาสตร์มีรายละเอียดมากกว่าคำอธิบายสั้น ๆ เพียงประโยคเดียว หากต้องระบุแรงจูงใจอย่างละเอียด ควรกลับไปอ่านเอกสารต้นฉบับและบทความประวัติศาสตร์ประกอบ

ธงชาติไทยมีสัดส่วนและลำดับสีอย่างไร

พิพิธภัณฑ์รัฐสภาสรุปพระราชบัญญัติธง พ.ศ. 2522 ว่าผืนธงเป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้า กว้าง 6 ส่วน ยาว 9 ส่วน หรืออัตราส่วน 2 ต่อ 3 ด้านกว้างแบ่งเป็นห้าแถบตลอดความยาวของธง

จากขอบบนลงล่าง สีเรียงแดง ขาว น้ำเงินเข้ม ขาว แดง แถบสีน้ำเงินเข้มตรงกลางกว้าง 2 ส่วน ส่วนแถบสีขาวและแดงแต่ละแถบกว้าง 1 ส่วน จึงเขียนสัดส่วนความหนาได้เป็น 1:1:2:1:1

ข้อมูลสัดส่วนมีประโยชน์เมื่อวาดหรือเลือกไฟล์ภาพธง หากแถบกลางหนาเท่าแถบอื่น สีสลับตำแหน่ง หรือผืนธงยืดผิดสัดส่วน ภาพนั้นไม่ตรงกับรูปแบบที่เอกสารทางการอธิบาย การตรวจงานภาพจึงควรดูทั้งลำดับสีและรูปทรง ไม่ดูเพียงว่าเป็นแดง ขาว น้ำเงิน

ธงไตรรงค์มีสามสี แต่มีห้าแถบ แถบกลางสีน้ำเงินเข้มกว้างเป็นสองเท่าของแต่ละแถบที่เหลือ

สีแดง ขาว และน้ำเงินมีความหมายอย่างไร

พิพิธภัณฑ์รัฐสภายกคำอธิบายในประวัติธงว่า สีแดงเชื่อมกับการเสียสละเพื่อชาติและศาสนา สีขาวกับความบริสุทธิ์แห่งศาสนา และสีน้ำเงินกับสีส่วนพระองค์ของพระมหากษัตริย์ คำอธิบายนี้เป็นความหมายทางประวัติศาสตร์ของสีในช่วงสร้างธงไตรรงค์

ในคำอธิบายร่วมสมัยมักสรุปสั้น ๆ ว่า ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ การสรุปดังกล่าวช่วยจำสีทั้งสาม แต่ถ้าอ้างถ้อยคำเดิมให้ตรง ควรระบุว่าเป็นคำอธิบายจากแหล่งใด เพราะข้อความที่ใช้ในเอกสารแต่ละยุคอาจไม่เหมือนกันทุกคำ

ธงเป็นสัญลักษณ์ที่ผู้คนใช้ในงานรัฐ พิธีการ และชีวิตประจำวัน การเข้าใจความหมายจึงควรอ่านคู่กับประวัติการกำหนดรูปแบบ ไม่จำเป็นต้องแต่งความหมายใหม่ให้รายละเอียดทุกเฉดสีหรือทุกแถบ

จะตรวจและใช้ภาพธงชาติให้ถูกต้องอย่างไร

เริ่มจากเช็กว่าผืนธงมีห้าแถบแนวนอน เรียงแดง ขาว น้ำเงินเข้ม ขาว แดง และแถบกลางหนาเป็นสองเท่าของแถบอื่น จากนั้นดูอัตราส่วนผืนธง 2 ต่อ 3 โดยเฉพาะเมื่อใช้ในสื่อที่อาจครอปภาพหรือยืดไฟล์

หากทำสื่อเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ ให้แยกภาพธงแดง ธงช้าง และธงไตรรงค์พร้อมคำบอกช่วงเวลา อย่าใช้ภาพหนึ่งแทนอีกภาพโดยไม่มีคำอธิบาย ข้อมูลจาก พิพิธภัณฑ์รัฐสภา มีตัวอย่างพัฒนาการให้ตรวจกลับได้

การชักหรือแสดงธงในสถานที่และพิธีเฉพาะอาจมีระเบียบที่เกี่ยวข้องต่างจากการใช้ภาพประกอบบทความ หากต้องจัดพิธีจริง ควรอ่านข้อกำหนดปัจจุบันของหน่วยงานผู้รับผิดชอบ ไม่ยึดคำแนะนำทั่วไปในบทความนี้เป็นระเบียบทางราชการ

สรุป

ธงชาติไทยมีพัฒนาการจากธงแดงและธงช้างสู่ธงไตรรงค์ โดยพระราชบัญญัติธง พ.ศ. 2460 เป็นจุดสำคัญของธงสามสีที่ใช้ต่อมา เรื่องจุดเริ่มต้นในอดีตบางช่วงยังมีข้อจำกัดด้านหลักฐาน จึงควรระบุความไม่แน่นอนให้ชัด

ธงปัจจุบันมีห้าแถบสีเรียงแดง ขาว น้ำเงินเข้ม ขาว แดง และแถบกลางกว้าง 2 ส่วนจากความกว้างธงรวม 6 ส่วน ความหมายของสีมีคำอธิบายจากแหล่งทางการที่ควรอ้างให้ตรงบริบท

การอ่านประวัติและใช้ภาพธงอย่างรอบคอบเริ่มได้จากการตรวจเอกสารที่ระบุรูปแบบชัด เช่น บทความพิพิธภัณฑ์รัฐสภาและกรมศิลปากร แล้วดูว่าภาพ สี และสัดส่วนที่นำไปใช้ตรงกับธงของช่วงเวลาที่กล่าวถึงหรือไม่